زمین زیبای ما
درباره زمین بیشتر بدانیم
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: فریبا فتحی - دوشنبه ٢٧ آبان ۱۳٩٢

حرکاتی که منجر به چین خوردگی‌ها و شکستگی‌ها و در نتیجه تشکیل کوه‌ها می‌گردد . ( کوهزایی با چین خوردگی رسوبات قدیمی‌تر و ناپیوستگی زاویه‌دار و آذرین‌پی مشخص می‌شود ).

نوع دیگری از تقسیم بندی حرکات پوسته زمین ،  بر اساس نوع تنش در آنها است :

1- حرکات فشاری که با شواهد زیر قابل شناسایی است :

-  چین خوردگی در مقیاس وسیع

-  دگرگونی ناحیة‌ای در مقیاس وسیع

-  جوش خوردگی پوسته‌های مجزا و در نتیجه بسته شدن حوضه‌های رسوبی

-  ماگماتیسم کالکو آلکالن ( مخصوصاً در آغاز پیدایش حرکات )

-  روراندگی در مقیاس بزرگ ، همراه با مشاهدة افیولیت یا افیولیت ملانژ

2- حرکات کششی که دارای شواهد زیر است :

-  پیدایش ریفت‌های قاره‌ای

-  پیدایش هورست و گرابن‌های متعدد

-  فعالیت ماگماتسیم شدید در ریفت‌ها با ترکیب عمدتاً آلکالن بصورت دایک و یا بیرون‌زدگی شدید مواد

(( چـرخـة کـوهـزایـی ، شامل حدفاصل زمانی است که طی آن یک پهنة رسوبی بزرگ به یک کمربند کوهزایی پایدار تبدیل می‌شود که شامل سه مرحله است : الف) پیش از کوهزایی       ب) کوهزایی        ج) بعد از کوهزایی ))

 

فـلا‌ت ایــــران :

فلات ایران بخشی از یک قطعه بزرگ از گندوآنا است که به همراه عربستان جدا شده است . حدفاصل فلات ایران و اورازیا اقیانوس پالئوتتیس قرار داشته که بخشهایی از آن بصورت پوسته اقیانوسی بنام خزر در انحنای ورقه‌های قاره‌ای لیتوسفری به تله افتاده است  . در محل زاگرس فعلی در زمان پرموتریاس انفصالی بین فلات ایران و پوستة عربستان ایجاد شده که گسترش آن باعث شکل‌ گیری پوستة اقیانوسی جدید با نام نئوتتیس شده است . محل برخورد اقیانوسهای قدیمی در حال حاضر رشته کوهزادهایی خواهد بود که آلپ- هیمالیا را می‌سازد . کلیة ارتفاعات ترکیه ، رشته کوههای البرز ، زاگرس ، ارتفاعات هزار مسجد ، سلسله جبال کرکس بارز ، پهنه های بالا آمدة مکران ،  بخشی از کمربند آلپ - هیمالیا هستند .

پـوسـتـه ایــــران :

پوسته ای است اقیانوسی قاره‌ای که بصورت پراکنده دیده می‌شود . سنگهای اقیانوسی نشانگر محل برخورد لیتوسفرهای قاره‌ای و بالارانش(upduction) پوستة اقیانوسی هستند . از دیدگاه زمین ساختی پوسته ایران پوسته‌ای است قاره‌ای که بر روی گوشته‌ای ناپایدار قرار گرفته است . در واقع حاصل تجمع قطعات پوسته‌های قاره‌ای متفاوت است که حدفاصل این قطعات لیتوسفری قاره‌ای پوستة اقیانوسی شکل گرفته است . از نظر سنی قدیمی‌ترین سنگهای یافت شده در پوسته ایران 1.4 میلیارد سال سن دارد . که مربوط به سنگهای دگرگونی است . سنگهای سازند کهر ، چاپدونی ، سنگهای دگرگونی ناحیه شورم سنگهای ناحیة کلمرد ، قدیمی‌ترین سنگهای ایران را تشکیل می‌دهند . در ناحیة شمال سبزوار ، شمال تربت حیدریه ، بخشهای شمالی و شمال غربی گناباد ، جنوب بیرجند ، شمال بندرعباس ، ناحیه صحنه و کنگاور ، بخشهای نزدیک ده‌شیر ، بصورت پراکنده در حاشیة ارتفاعات زاگرس ، ناحیه میناب ، جازموریان ، بشاگرد و در جنوب شرق ایران ، همچنین قره‌داغ در شمال غرب ایران ، مناطقی هستند که آثار پوستة اقیانوسی دیده می‌شود که اصطلاحا به آن  افیولیت ملانژ  گفته می‌شود . وجود پوسته اقیانوسی بصورت پراکنده در بخشهای مختلف ایران نشانگر آن است که در یک دوره زمانی خاص پوستة ایران تحت تاثیر کشش بوده، به شکلی که باعث شده قطعات لیتوسفری قاره‌ای از هم فاصله بگیرند و پوستة اقیانوسی در بین آنها شکل گیرند .

تغییر رژیم تکتونیکی منجر به از بین رفتن نیروهای کششی شده و عملکرد ورقه‌های لیتوسفری حاشیه فلات ایران از جمله و‌رقة عربستان ، شبه قارة هند ، فلات توران ، منجر به شکل گیری رژیم فشاری گردیده است که منجر به بالارانش (upduction) و در بخشهایی فرورانش (subduction) ورقة اقیانوسی شده که افیولیت ملانژها را بوجود می‌آورد . بررسی نقشه عمقی موهو در ایران نشانگر ضخیم بودن پوسته در ناحیة زاگرس با ضخامت تقریبی 55 کیلومتر و نازک بودن پوسته در ناحیة سیرجان با عمق 20 کیلومتر می‌باشد (ساحل مکران 28 کیلومتر ، ناحیة البرز 30-35 کیلومتر ، شرق ایران 45 کیلومتر ، کویر لوت 35 کیلومتر ، دشت خوزستان 30-35 کیلومتر ، شمال تنگة هرمز 32 کیلومتر ) . مطالعة نقشة آنومالی گرانی در بخشهای مختلف ایران نشانگر اختلاف زیاد از نظر جرم در پوسته است . در کویر لوت آنومالی 50+ میلی‌گال و در حاشیه دریای عمان کاهش آنومالی تا حد 45- میلی‌گال وجود دارد ، که نشانگر فرورانش یک بخش سنگین به درون زمین است .

برای شناسایی رخدادهای کوهزایی باید به چند نکته توجه کرد :

ناپیوستگی‌ها :  مهمترین وسیله شناسایی کوهزایی ناپیوستگی است که به دو شکل ناپیوستگی زاویه‌دار و آذرین‌پی شناخته می‌شود .

فعالیت آذرین همزمان و بعد از یک رخداد :  ماگماتیسم قبل از کوهزایی‌های آلکالن و همزمان با کوهزایی و تشکیل کمان کالک آلکالن که از روی ترکیب سنگ شناسی قابل شناسایی هستند. ماگماتیسم‌های بعد از کوهزایی بیشتر در مرحله برخورد ورقه‌ها در اثر ذوب بخشی پوستة قاره‌ای که منشاء گوشته ندارد بوجود می‌آید و عمدتاً از نوع گرانیت‌هایS   است .

فعالیت دگرگونی : عامل حرارت و فشار موجب شکل گیری پدیدة دگرگونی در سنگها می‌گردد . دگرگونی چه از نوع حرارتی ، چه از نوع فشار بالا و چه از نوع همبری ( مجاورتی ) همگی نشانگر رخداد کوهزایی است .

تنش : از آنجائیکه کوهزایی همراه با اعمال تنش است ، موجب واتنش در سنگها شده و واتـنـش بصورت عناصر ساختاری در سنگها ظاهر می‌شود . تحلیل عناصر ساختاری در شناسایی روند کوهزایی مهم است .

مجموعة سنگی زمین ساختی :  بررسی این سوال که آیا توالی یک مجموعه سنگی حفظ شده یا خیر می‌تواند در شناسایی فعالیت کوهزایی مهم باشد .

-رخـدادهـای کـوهـزایـی ایــــران :

آثـار و شـواهـد رخـداد کـوهـزایـی کـارلـیـن در ایـــران:

وجود میکاشیست‌های غرب نـهـبـندان با سن 4/1 میلیارد سال، همچنین یک سری میکاشیست، گنایس، آمفیبولیت شیست، در ناحیة چاپدونی نزدیکی یزد با سنی بیش از یک میلیارد سال، نشانگر شواهد رخداد کوهزایی کـارلـیـن  هستند. این رخداد در ایران مرکزی تحت عنوان فاز چاپدونین شناخته می‌شود . همزمان با رخداد چاپدونین در منطقة عربستان و آفریقا سنگهای دگرگونی یافت شده که تحت عنوان کوهزایی    Pan African  آن را می‌شناسیم .

 

کـوهـزایـی کـاتـانـگـایـی ( بـایـکـالـیـن ) :

مربوط به سن پرکامبرین پسین است . اثرات این کوهزایی را می‌توان در سنگهای ناحیة پشت بادام ، گلپایکان ، تکاب ، ارومیه و همچنین ناحیة ترود مشاهده کرد . درجة دگرگونی سنگهای این مناطق در حدفاصل رخسارة آمفیبولیت شیست تا شیست سبز در تغییر است . در ناحیة کرمان ، بافق ، آذربائیجان در بین واحدهای این سن دگرشیبی زاویه‌دار دیده می‌شود . از آنجاییکه اثرات این کوهزایی در اطراف دریاچة بایکال روسیه بخوبی مشاهده می‌شود تحت عنوان بـایـکـالـیـن نیز نامیده می‌شود . بر اثر کوهزایی کاتانگایی پی سنگ پرکامبرین ایران ، پاکستان ، بخشهایی از افغانستان ، ترکیه و عربستان بصورت پلاتفرمی در آمده است و به شکل یک پوستة پایدار عمل می‌کند . در این دورة زمانی کل این مناطق توسط دریای کم عمقی پوشیده شده و پوشش رسوبی نازکی را از نوع تخریبی در بعضی مناطق بخصوص جنوب و جنوب غرب ایران از نوع تبخیری بوجود آورده است . واحدهای تبخیری جنوب ایران لایة نمکی سری هرمز هستند که قاعدة رسوبات این منطقه را تشکیل می‌دهند . کلیة گنبدهای نمکی ایران که محل تجمع نفت و گاز ایران است در اثر بالا آمدگی این لایة نمکی شکل گرفته است . علاوه بر رسوبات تبخیری ذکر شده ، شواهدی از سنگهای آتشفشانی عمدتاً از نوع نفوذی با ترکیب آلکالن در این دورة زمانی دیده می‌شود که شاهد فعالیت‌های ماگماتیسم و کوهزایی کاتانگایی است . از جمله گرانیت دوران ، زریگان ، نریگان ، برنورد و سنگهای آتشفشانی مانند ریولیت‌های آلکالن سری هرمز ، ریولیت تکنار در کاشمر ، سری ریزو در کرمان ، قره‌داش در آذربائیجان ، اسفوردی بافق و بازالت‌های آلکالن ده‌بید ، توده‌های آتشفشانی در نوار سنندج- سیرجان از این قبیل فعالیت‌ها می‌باشد . از جمله حوادث کوهزایی کاتانگایی ، شکل‌ گیری روندهای ساختاری کلی ایران است . مشابه حوضه تبخیری هرمز که روندی شمالی جنوبی دارد ، گسل هریر رود ، نهبندان ، نایبند ، کلمرد ، کازرون ،در نتیجة کوهزایی کاتانگایی بوجود آمده است .

حـرکـات کـوهـزایـی کـالـدونـیـن :

کوهزایی کالدونین در ارتباط با پیدایش رشته کوههایی در محل تقریبی اقیانوس اطلس شمالی فعلی است. به عبارت دیگر بعلت برخورد قطعات مختلف اورازیا ، این کوهزایی شکل گرفته است . اکثر زمین شناسان ایرانی اثرات کوهزایی کالدونین را در ایران بصورت خشکی زایی می‌دانند . با این وجود برخی از شواهد جزئی که حاکی از فعالیت کوهزایی است موجب شده که اتفاق نظر در این مورد وجود نداشته باشد . در ایران مرکزی در سیلورین پسین ، رسوبات ماسه سنگ قرمز به همراه ژیپس مربوط به سازند پادها  نهشته شده است . در زاگرس رسوبات اردوویسین فوقانی - سیلورین با نبود چینه شناسی همراه بوده که این وضعیت تا کربونیفر ادامه داشته و باعث شده نهشته‌های پرمین بصورت دگرشیب بروی اردوویسین قرار گیرد ، بجز در بخشهایی در شمال بندرعباس ، در پهنة سنندج- سیرجان نیز رسوبات سیلورین-اردوویسین وجود ندارد . در کوههای تالش البرز رسوبات سیلورین فوقانی- دونین زیرین دیده نمی‌شود . همه این شواهد دال بر این است که پوستة ایران در این دورة زمانی خارج از آب بوده است . در جنوب گنبد کاووس فازهای تخریبی مهمی که حاکی از خشکی‌زایی است مشخص شده است . در ناحیة خوش ییلاق البرز شرقی حدفاصل شاهرود تا آزادشهر ، آثاری از بازالت های آتشفشانی دیده می‌شود که به آنها بازالتهای سلطان میدان گویند که نشان از شواهد کوهزایی است . در آذرباییجان غربی و ماکو رسوبات فسـیـل‌دار ، دگرگونی ضعیفی را نشان می‌دهد . دگـرشـیـبـی‌های محلی در بخشهایی از البرز حدفاصل دونین میانی و بالایی ، کربونیفر و پرمین دیده می‌شود که به عقیده نبوی این دگرشیبی‌ها مرتبط با کوهزایی کالدونین است .

 

حــرکـات کـوهـزایـی هـرسـیـنـیـن :

کوهزایی هرسینین در اثر برخورد گندوآنای شمالی با اروپا بوجود آمده است . همزمان با این کوهزایی در مناطق دیگر جهان نیز برخوردهایی صورت گرفته است . از جمله برخورد گندوآنا با آمریکای شمالی که تحت عنوان کوهزایی آپالاشین شناخته می‌شود . از برخورد بخشهایی از چین با قطعاتی از آسیا و سیبری نیز کوهزایی اورالین شکل گرفته است . کوهزایی هرسینین نیز مشابه  کالدونین در ایران توسط برخی از زمین شناسان بصورت خشکی‌زایی تفسیر شده است . افرادی مثل « نبوی ، اشتوکلین ، بربریان ، اشتامکلین » حرکات هرسینین ایران را از نوع خشکی‌زایی می دانند. اما بررسیهای جدید شواهد کوهزایی را در ایران نشان می‌دهد .

در نواحی ماسوله ، گرانیت‌هایی ، سنگهای دگرگونی منطقة گشت را بریده‌اند که سن برخی از این گرانیت‌ها مزوزوئیک و قسمت‌هایی پالئوزوئیک زیرین تا فوقانی است . شیست‌های دگرگون شده ناحیة ماسوله سن مطلق 375 میلیون سال را نشان می‌دهند که می‌تواند مرتبط با هرسینین یا کالدونین پسین باشد . در ایران مرکزی منطقه پشت بادام واحدهای پرموتریاس بدون اثر دگرگونی روی سنگهای دگرگونی با سن 300 میلیون سال قرار گرفته‌اند . سینیت‌های شمال غرب تبریز و ناحیه جلفا و همچنین سینیت‌های آجری رنگ ناحیه مرند بعد از دونین و قبل از پرمین نشانگر حرکات هرسینین در شمال غرب ایران است .

 

حــرکـات کـوهـزایـی سـیـمـریـن پـیـشـیـن :

در حدفاصل تریاس میانی و فوقانی ، فاز فشاری مهمی در پوستة ایران رخ می‌دهد که بصورت محلی باعث چین‌ خوردگی ، دگرگونی ، بالا آمدگی و همچنین تشکیل تعدادی حوضه رسوبی می‌گردد . کوهزایی سیمرین پیشین بشدت پلات فورم توران و منطقه قفقاز را تحت تاثیر قرار داده ، همچنین البرز شرقی ، رشته کوههای حدفاصل کرمان تا طبس ، بلوک لوت و منطقه مشهد را متاثر کرده است . در منطقه گلپایگان به شکل دگرگونی‌های خیلی ضعیف دیده می‌شود . در منطقه نی‌ریز ، سیمرین پیشین بصورت یک فاز دگرگونی بروی واحدهای آهکی اثر کرده و مجموعه آنها رخسارة شیست سبز را نشان می‌دهد.‌ در منطقه حاجی‌آباد ( 180 کیلومتری بندرعباس )‌‌‌ علاوه بر دگرگونی ناحیه‌ای که در پرکامبرین بوجود آمده ، دگرگونی های ضعیف دیگری نیز دیده می‌شود که مربوط به سنگهای پرمین و تریاس است . کوهزایی سیمرین پیشین در ناحیه ساغند سنگهای پالئوزوئیک و تریاس را تحت تاثیر قرار دگرگونی رخسارة شیست سبز قرار داده است . در ناحیه دِه سلم بیرجند سری ماسه سنگ و شیست دگرگون شده و تناوبی از شیست های گرانیتی دیده می‌شود که مرتبط با این کوهزایی است . در ناحیه ترود، در نزدیکی سمنان، شمال انارک ، همچنین در جنوب و جنوب غربی مشهد ، آثار دگرگونی تریاس میانی دیده می‌شود .

گرانیتوئیدهای جنوب لاهیجان ، ماسوله ، توف ها و گدازه‌های آندزیتی ناحیه آباده ، ماگماتیسم ترود ، همگی نشانه های فعالیت ماگماتیسم سیمرین پیشین محسوب می‌شود . ریولیت آلکالن ده‌بید ، بازالت های آلکالن ایران مرکزی ، البرز و آذرباییجان نشان دهندة فاز کششی در ابتدای ژوراسیک هستند .

 

حــرکـات کـوهـزایـی سـیـمـریـن پـسـیـن :

سن آن حد و مرز ژوراسیک و کرتاسه است . در بخشهای عمده ایران بخصوص در بخشهای شمالی ایران دیده می‌شود . مناطقی که در فاز کوهزایی سیمرین پسین تحت تاثیر دگرشکلی قرار گرفته‌اند تحت عنوان قارة سیمرین شناخته می‌شوند . بخش زیادی از فلات ایران متعلق به قاره سیمرین است . دگرشیبی کاملاٌ واضحی در بخشهای زیادی از ایران در قاعدة رسوبات کرتاسه دیده می‌شود . قاعده گچی و تبخیری سازند شوریجه که بر روی سازند مزدوران قرار گرفته نشان از توقف رسوبگذاری است . در ایران مرکزی آهکهای اسفندیار تغـییر روند رسوبگذاری در زاگرس و کپه‌داغ که هر دو بصورت آواری و تبخیری است را نشان می‌دهد . پیدایش سنگهای دگرگونی درجه پائین در مناطق کنگاور ، اسدآباد همدان ، ملایر و . . . که همگی در پهنة سنندج- سیرجان قرار گرفته‌اند مرتبط با سیمرین پسین هستند . چین‌ خوردگی رسوبات ژوراسیک در ناحیة اردکان یزد که مربوط به رسوبات شیلی و ماسه سنگی است و ناپیوستگی زاویه‌دار آهکهای کرتاسه در همین منطقه شاهد دیگر این فاز است . پیدایش گرانیت و پگماتیت تورمالین دار در شرق ماسوله ، پیدایش گرانیت غرب لیسـار در بندر انزلی ، دیوریت‌ شمال ده‌بید در نزدیکی سیرجان ، گرانیت شیرکوه یزد ، گرانیت کلاه‌ قاضی اصفهان ، دیوریت سیونیت آلموقولاق همدان ، گرانیت منطقه گلپایگان ، گرانیت ده‌سلم بیرجند ، همچنین دگرگونی‌های ناحیة ده‌سلم مرتبط با این فاز کوهزایی است .

از نظر آب و هوایی در طی ژوراسیک ، آب و هوای گرم و مرطوب در کل ایران حاکم بوده که باعث شده در  بـخـشـهــای عمد‌ه‌ای از ایران و ناحیه طبس و کرمان ، گیاهان رشد فوق‌العاده‌ زیادی داشته و در بخشهای مختلف این مناطق محیط‌های مردابی بوجود آید ، طوریکه بر اثر عمیق شدن حوضه ها در این مناطق این گیاهان توسط رسوبات تخریبی پوشیده شده‌اند و تبدیل به زغال سنگ شده‌اند . اکثر زغالهای ایران مربوط به ژوراسیک زیرین است . در ناحیة طبس معادن بزرگ زغالسنگ با سن تریاس فوقانی دیده می‌شود . شکل گیری دگرشکلی از نوع چین خوردگی در واحدهایی که لایه‌های زغالی دارند بسیار شدید است . ضمن اینکه تغییر فیزیکی در این لایه‌ها در ارتباط با فاز کوهزایی سیمرین پسین است ، بخشهایی از ایران مرکزی را نیز می توان یافت که حرکات سیمرین پسین بصورت خشکی‌زایی دیده می‌شود .

 

حــرکـات کـوهـزایـی آسـتـریـن ( اتـریـشـیـن ) :

حدواسط کرتاسه زیرین و فوقانی است و در بیشتر بخشهای ایران بصورت خشکی زایی دیده می شود . در واقع در اثر تغییر رژیم رسوبگذاری ناشی از فعالیت تکتونیکی در بیشتر بخشهای ایران قابل تشخیص است . در ناحیة البرز بطور محدودی فعالیت آتشفشانی دیده می شود . همچنین تغییرات ضخامت رسوبات و نوع رخساره‌های رسوبی در واحدهای رسوبگذاری کرتاسه زیرین و فوقانی مشاهده می شود . در ناحیة سمنان دگرشیبی و ناپیوستگی در این دورة زمانی وجود دارد . در حوالی کرمان نیز فعالیت تکتونیکی باعث تغییر در رخساره و ضخامت واحدهای رسوبی شده است . جوانترین رسوبات ناحیة ایران مرکزی و طبس که بعد از رخداد سیمرین از آب خارج شده آهکهای اسفندیار است . شواهد رخداد اتریشین در بخشهایی از ایران مرکزی دیده نمی شود .

فاز کوهزایی لارامید :

معادل رخدادهای مرز بین کرتاسه و پالئوسن می باشد . در این دورة زمانی تحولات بسیار پیچیده و عمده‌ای در سرزمین ایران  رخ داده است که عبارتند از :

جایگزینی افیولیت ملانژهای ایران، مثل افیولیت ملانژهای نی‌ریز، شرق ایران، ناحیه نائین تا بافق، افیولیت ملانژهای تربت حیدریه و ناحیة سبزوار. بروی این افیولیت‌ها آهکهای فسیلدار  هدبرژلا  با سن ماستریشتین ته نشست شده است . تحت تاثیر فاز لارامید بسیاری از حوضه‌های اقیانوسی شروع به بسته شدن می‌نماید . پوسته‌‌های اقیانوسی شکسته شده و بر روی لبه قاره‌ای رانده می شوند . افیولیت ملانژهای ناحیة صحنه و کرمانشاه، همچنین ناحیة کاشمر پیدایش فیلیشهای کرتاسه همراه با آتشفشانی‌های زیر دریایی که عمدتاً از نوع آندزیتی است در منطقة سبزوار دیده می شود . وجود تغییرات رخسارة رسوبی در کپه داغ و زاگرس، دگرگونی شدید در نوار سنندج- سیرجان ، بخصوص دگرگونی‌های محلات، گلپایگان، همدان و جنوب زاهدان که همگی در اثر این رخداد دگرگون شده‌اند .

توده های نفوذی گرانیت و دیوریت  مثل : الوند، ملایر، گلپایگان، محلات، بروجرد و فعالیت‌های آتشفشانی شدید در البرز ، آذرباییجان و ایران مرکزی ، بخشی از دگرگونی‌هایی که در آهک‌های بیستون دیده می شود و دگرگونی فلیش‌های شرق ایران در ارتباط با فاز لارامید است .

فاز کوهزایی پیرنه :

حدواسط ائوسن و الیگوسن است . این فاز کوهزایی باعث شده در دامنه شمال البرز رسوبات ائوسن – الیگوسن وجود نداشته باشد . این فاز موجب می‌شود فعالیت‌های آتشفشانی در پهنة نطنز تا بزمان به اوج خودش برسد . در مدوده نطنز تا بزمان فعالیت های آتشفشانی به سن پالئوسن تا میوسن ادامه داشته ولی اوج رخداد در طی ائوسن است . در بخشهای دیگر ایران نیز حجم زیادی از فعالیت های آذرین دیده می شود از جمله توف‌ها و آندزیت‌های سازند کرج . در محدودة لوت مرکزی و شمالی ماگماتیسم شدیدی رخ داده است. توده‌های نفوذی اطراف تهران از جمله گرانیت قصر فیروزه، سینیت لواسان، دیوریت سد کرج، گابروی مبارک آباد و همچنین گرانیت‌های کوههای تارم و قره داغ، توده‌های نفوذی ترود، کاشمر، فردوس، زاهدان و خاش از فعالیت های پلوتونیسم پیرنه هستند . شکل کنونی ایران از این دوره کوهزایی پایه ریزی شده است . اکثر حوضه های رسوبی فلات ایران در این دورة کوهزایی بسته شده و باقیماندة حوضه های آن دورة زمانی ، حوضه های بستة درون قاره‌ای امروزی را تشکیل می‌دهند که اکثراً رسوبات تبخیری و کولابی‌ دارند . مثل حوضه قم که از ائوسن تا پایان میوسن رسوبگذاری داشته است .

 

فاز کوهزایی پاسادونین :

در این فاز در واقع رخساره های پُست تکتونیک بوجود آمده و چین می‌خورند . پیدایش کنگلومرای  هزار دره، کنگلومرای بختیاری و کرمان که از نظر سنی همگی پلیوسن هستند در این فاز بوده است . در فاز پاسادونین چین خوردگی نهایی زاگرس رخ داده است . در صورتیکه چین خوردگی ناحیه کپه داغ و مکران کمی زودتر از این دوره ، انتهای فاز پیرنه، رخ داده است . پیدایش آتشفشانهای پلیوکواترنر مثل دماوند، تفتان، فعالیت مجدد سهند، سبلان و بزمان ، پیدایش توده های نفوذی مثل گرانیت الم کوه و گرانیت آکاپل در این دورة زمانی بوده است .

فاز کوهزایی والانژین :

از نظر محدوده سنی بین پلیستوسن و عهد حاضر یا هولوسن رخ داده است . دگرشکلی های این فاز کوهزایی را باید در جوانترین واحدهای رسوبی پی جویی کرد . مطالعه بر روی آبرفتهای دشت تهران توسط Riben(1935)  نشان داد که این آبرفتها از چهار بخش A - B - C – D  تشکیل شده است . آبرفتهای A به سن پلیوکواترنر همان سازند کنگلومرایی هزاردره می باشد . واحدهای B  و C  واحدهای دانه ریزی هستند که آثار دگرشکلی را بصورت چین خوردگی و گسلش نشان می‌دهند . آبرفتهای D  تحت عنوان سازند کهریزک در بخشهای جنوبی تهران قابل شناسایی است که نسبتاً دگرشکلی کمتری را با توجه به  سن آنها نشان می‌دهد . نهشته‌های آبرفتی عهد حاضر که در کف رودخانه های نسبتاً شمالی جنوبی دشت تهران ته‌نشست شده اند بصورت ناپیوسته بر روی این رسوبات قرار می‌گیرند .

بربریان در محدودة شهر نهبندان آبرفتهایی را معرفی می کند که سن کواترنر داشته ولی تحت تاثیر فغالیتهای تکتونیکی دگرشکل شده‌اند . وضعیت رسوبات کواترنر ناحیة نهبندان نظیر رسوبات کواترنری دشت تهران است . علاوه بر این آبرفتها ، رسوبات جوان ته نشست شدة بین کوهی، واریزه های سنگی آبرفتها و سایر رسوبات جوان بصورت پراکنده درتمام ایران یافت می شود که تحت تاثیر فعالیت تکتونیکی دگرشکل شده اند . هر رخداد زمین لرزه ای که منجر به دگرشکلی سطح زمین بصورت ایجاد اسکارپ گسلی یا دگرشکلی ناحیه ای گردد، بخشی از فاز کوهزایی والانژین است .

 

نویسنده: فریبا فتحی - دوشنبه ۱۳ آبان ۱۳٩٢

زمین (به انگلیسی: Earth یا the Earth) سومین سیارهٔ منظومهٔ خورشیدی است که در فاصلهٔ ۱۵۰ میلیون کیلومتری از ستارهٔ خورشید قرار دارد. این سیاره چگال ترین و از نظر بزرگی پنجمین سیاره از هشت سیارهٔ منظومهٔ خورشیدی است. همچنین در میان چهار سیارهٔ سنگی گردان به دور خورشید (تیر، ناهید، زمین و مریخ) زمین بزرگترین آن‌ها است. گاهی از آن با نام‌های جهان و سیارهٔ آبی نیز یاد می‌شود نام لاتین آن Terra است. در منظومهٔ خورشیدی، فاصلهٔ زمین تا خورشید بین فاصلهٔ زهره (یا ناهید) تا خورشید و فاصلهٔ مریخ (یا بهرام) تا خورشید است. زمین جزو سیارات داخلی منظومهٔ خورشیدی به‌شمار می‌آید.

نزدیک به ۴٫۵۴ میلیارد سال (به صورت دقیق تر ۰٫۰۰۰۶ ± ۴٫۵۶۷۲ میلیارد سالاز پیدایش زمین می‌گذرد. و زندگی بر روی سطح آن در طول یک میلیارد سال پدیدار گشته‌است. هم اکنون زمین خانهٔ میلیون‌ها گونه از جانداران است که انسان یکی از آن‌ها استزیست‌کرهٔ زمین با گذر زمان جو زمین و دیگر شرایط فیزیکی و شیمیایی این سیاره را دچار دگرگونی‌های شگرفی کرده‌است و محیطی را فراهم کرده‌است تا اندامگان زنده بتوانند به رشد و زیست‌زایی بپردازند. همچنین در اثر این دگرگونی‌ها لایهٔ اوزون به دور این سیاره تشکیل شده‌است، لایه‌ای که با کمک میدان مغناطیسی زمین مانع از ورود پرتوهای آسیب رسان خورشید می‌شود و به این ترتیب اجازه می‌دهد در زمین زندگی ادامه یابد. ویژگی‌های فیزیکی، پیشینهٔ زمین شناسی و گردش زمین باعث شده‌اند تا زندگی در این دوره‌ها در آن پابرجا بماند و انتظار آن می‌رود که برای ۵۰۰ میلیون تا ۲٫۳ میلیارد سال دیگر نیز زندگی همچنان ادامه داشته باشد.

پوستهٔ زمین به چندین لایهٔ سخت یا زمین‌ساخت بشقابی تقسیم شده‌است، این لایه‌ها در گذر میلیون‌ها سال در زمین جابجا می‌شوند. نزدیک به ۷۱٪ از سطح زمین با آب شور اقیانوس‌ها پوشیده شده‌است و باقی ماندهٔ آن را قاره‌ها و جزیره‌ها تشکیل می‌دهند که خود آن‌ها نیز تعداد زیادی دریاچه و دیگر سرچشمه‌های آبی را در خود جای داده‌اند. بیشتر سطح قطب‌های زمین از یخ یا دریای یخ زده پوشیده شده‌است. ساختار درونی زمین پویا است و لایه‌های آن عبارتند از لایهٔ ضخیم گوشتهٔ جامد، یک لایه، هستهٔ بیرونی که مایع است و میدان مغتاطیسی را تولید می‌کند و یک لایه، هستهٔ درونی که آهنی و جامد است.

زمین همواره با دیگر جرم‌های آسمانی بویژه خورشید و ماه در اندرکنش است. هم اکنون زمین با سرعتی ۳۶۶٫۲۶ برابر سرعتی که به دور خودش می‌گردد، به گرد خورشید می‌گردد که این برابر با ۳۶۵٫۲۶ روز خورشیدی یا یک سال نجومی است. محور گردش زمین نسبت به خط عمود بر صفحهٔ گردش آن ۲۳٫۴ درجه انحراف دارد. این انحراف باعث ایجاد تغییرات فصلی با دورهٔ گردشی برابر با یک سال اعتدالی یا ۳۶۵٫۲۴ روز می‌شود.تنها ماه طبیعی شناخته شده برای زمین، کرهٔ ماه است که از نزدیک به ۴٫۵۳ میلیارد سال پیش گردش خود به دور زمین را آغاز کرده‌است. ماه باعث ایجاد کشند در آب اقیانوس‌ها، پایدار شدن زاویهٔ انحراف محور زمین و کم کم آهسته تر شدن سرعت گردش زمین شده‌است. در آخرین بمباران شهابی تقریبا میان ۳٫۸ و ۴٫۱ میلیارد سال پیش، چندین سیارک و شهاب سنگ با زمین برخورد کرد و دگرگونی‌های درخور توجهی در سطح زمین ایجاد کرد.

جو زمین ترکیبی است از نیتروژن (نزدیک به هشتاد درصد)، اکسیژن (نزدیک به بیست درصد) و چندین گاز دیگر.

بلندترین نقطه بر روی خشکی‌های زمین کوه اورست نام دارد که نزدیک به ۹ کیلومتر از سطح دریا بالاتر است. ژرف‌ترین قسمت دریاها نیز در نزدیکی جزایر فیلیپین در اقیانوس آرام قرار دارد. عمق این ناحیه حدود ۱۱ کیلومتر پایین‌تر از سطح دریا است و به آن درازگودال ماریانا گفته می‌شود.

محدودهٔ دمای هوا بر روی کره زمین میان ۸۹٫۲ (قطب جنوب) درجه زیر صفر تا ۷۰٫۷ (کویر لوت، ایران)[درجه بالای صفر قرار دارد. محیط استوای زمین ۴۰٬۰۷۵۱۶ کیلومتر و وزن زمین ۱۰۲۴×۵۹۷۳۵ کیلوگرم (هشتاد برابر وزن ماه) است. فاصله کره زمین تا کره ماه ۳۴۰ هزار کیلومتر می‌باشد .

انسان‌هانیازهایشان را از منابع کانی‌ها و محصول‌هایی که از زیست‌کره بدست می‌آید، تامین می‌کنند نزدیک به ۲۰۰ کشور مستقل در جهان وجود دارد که انسان‌ها در این کشورها پخش شده‌اند و از راه دیپلماسی، سفر، تجارت و فعالیت‌های نظامی با هم در اندر کنش قرار می‌گیرند. فرهنگ و دانش انسان‌ها با گذر زمان بسیار پیشرفت و تغییر کرده‌است. انسان‌ها زمانی به صاف بودن زمین و بعد نظریهٔ مرکز بودن زمین در جهان معتقد بودند. از دیدگاه‌های امروزی به زمین، می‌توان به دیدگاه فرضیهٔ گایا اشاره کرد.

نویسنده: فریبا فتحی - دوشنبه ۱۳ آبان ۱۳٩٢

شکل زمین مانند یک کره‌است با این تفاوت که بر روی دو قطب آن و در راستای محور میان آن دو، دچار پهن شدگی و در گرداگرد استوا دچار بیرون زدگی شده‌است (شکم داده‌است). این بیرون زدگی در ناحیهٔ استوا، به دلیل گردش زمین بوجود آمده‌است و باعث ایجاد اختلاف ۴۳ کیلومتری میان قطر زمین در مدار استوایی و قطر آن میان دو قطب شده‌است.

کوه اورست با بلندی ۸۸۴۸ متر بالاتر از سطح آزاد دریاها و درازگودال ماریانا با عمق ۱۰،۹۱۱ متر پایین تر از سطح آزاد دریاها به ترتیب بلندترین و عمیق ترین نقاط در سطح کرهٔ زمین اند. اما باید به این نکته توجه داشت که به دلیل شکم دادگی کرهٔ زمین در مدار استوا، نوک کوه اورست همچنان دورترین نقطه از مرکز کرهٔ زمین نیست. دورترین نقطه از مرکز کرهٔ زمین یا به عبارت دیگر بیرونی ترین نقطه از سطح زمین، نوک آتشفشانی به نام چیمبورازو در اکوادور و هوسکاران در پرو است.

 

ترکیب شیمیایی پوسته
ترکیب شیمیاییفرمولدرصد در
قاره‌هااقیانوس‌ها
سیلیسیم دی اکسید SiO۲ ٪۶۰٫۲ ٪۴۸٫۶
آلومینا Al۲O۳ ٪۱۵٫۲ ٪۱۶٫۵
کلسیم اکسید CaO ٪۵٫۵ ٪۱۲٫۳
اکسید منیزیم MgO ٪۳٫۱ ٪۶٫۸
آهن FeO ٪۳٫۸ ٪۶٫۲
اکسید سدیم Na۲O ٪۳٫۰ ٪۲٫۶
پتاسیم اکسید K۲O ٪۲٫۸ ٪۰٫۴
اکسید آهن (III) Fe۲O۳ ٪۲٫۵ ٪۲٫۳
آب H۲O ٪۱٫۴ ٪۱٫۱
دی‌اکسید کربن CO۲ ٪۱٫۲ ٪۱٫۴
تیتانیوم دی اکسید TiO۲ ٪۰٫۷ ٪۱٫۴
پنتا اکسید فسفر P۲O۵ ٪۰٫۲ ٪۰٫۳
مجموع٪۹۹٫۶٪۹۹٫۹

 

 

ساختار شیمیایی

جرم زمین تقریبا ۵٫۹۸×۱۰۲۴ کیلوگرم است و بیشتر از عنصرهایی مانند آهن (۳۲٫۱٪)، اکسیژن (۳۰٫۱٪)، سیلیسیم (۱۵٫۱٪)، منیزیم (۱۳٫۹٪)، گوگرد (۲٫۹٪)، نیکل (۱٫۸٪)، کلسیم (۱٫۵٪) و آلومینیم (۱٫۴٪) ساخته شده‌است ۱٫۲٪ باقی مانده را نیز رگه‌هایی از دیگر عنصرها می‌سازد. دانشمندان بر این باورند که ۸۸٫۸٪ از هستهٔ زمین از آهن، ۵٫۸٪ از نیکل، ۴٫۵٪ از گوگرد و ۱٪ از دیگر عنصرها ساخته شده‌است.

فرانک کلارک، زمین شناس سرشناس محاسبه کرده‌است که کمی بیش از ۴۷٪ پوستهٔ زمین از اکسیژن ساخته شده‌است. بیشتر سنگ‌های سازندهٔ پوستهٔ زمین از مواد اکسیدشده ساخته شده‌اند. البته کلر، گوگرد و فلوئور در این مورد استثنا هستند و مقدار آن‌ها در سنگ‌ها معمولا کمتر از ۱٪ است. اکسیدهای مهم عبارتند از: سیلیس، آلومینا، اکسید آهن، اکسید منیزیم، آهک، پتاس و سودا یا اکسید سدیم. در میان اکسیدهای گفته شده، سیلیس از همه مهم‌تر است. کلارک نتیجه‌گیری کرده‌است که ۹۹٫۲۲٪ از مواد پوستهٔ زمین از ۱۱ اکسید ساخته شده‌اند. این مواد در جدول کناری آمده‌اند.

ساختار درونی

درون زمین را مانند دیگر سیاره‌های خاکی می‌توان بسته به تفاوت‌های شیمیایی و فیزیکی (رئولوژی) که در آن دیده می‌شود، به چندین لایه تقسیم کرد. ولی بر خلاف دیگر سیاره‌های خاکی زمین از دو هستهٔ درونی جدا از هم ساخته شده‌است.

نویسنده: فریبا فتحی - دوشنبه ۱۳ آبان ۱۳٩٢

The CO2 Capture Project (CCP) is a partnership of the world’s leading energy companies, working with academic institutions and government organisations to research and develop technologies to help make CO2 capture and geological storage (CCS) a practical reality for reducing global CO2 emissions and tackling climate change.
CO2 Capture and Geological Storage is a technological process to capture CO2 emissions from fossil fuel-fired power plants and other industrial processes and then store the CO2 deep underground in geological formations securely away from the atmosphere.

What is CO2 Capture and Storage  

CO2 capture and storage - often known by its acronym CCS - is the term used to describe a set of technologies aimed at capturing carbon dioxide emitted from industrial and energy-related sources before it enters the atmosphere, compressing it, and injecting it deep underground in secure geological formations, and ensuring it remains stored there indefinitely. The key driving force behind undertaking CCS is the need to find cost-effective solutions to tackle the global issue of climate change by reducing CO2 emissions in a world where there is a continued and rising demand for energy
CCS - A crucial role in fighting climate change
The most recent report from the Nobel Prize-winning Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) concluded that global CO2 emissions must be cut by 50-80% by 2050, if we want to avoid the most damaging effects of climate change. Various projections make clear that fossil fuels will continue to be needed and renewables will not be sufficient in the short-to-medium term to replace them.

There is, therefore, an important role for CCS, playing a bridging role between carbon dependency and a sustainable low-carbon energy future. However, there are a variety of challenges to face -including technical, regulatory, and economic issues - all of which CCP is aiming to tackle.
The biggest challenge is how to best demonstrate that CO2 capture and storage is safe, effective and can be done now at industrial scale at a competitive cost. Large scale pilot and demonstration projects will play an important role in showing that the integrated process can work, from capture through to storage. These demonstrations and accompanying research and technology development require substantial investment but will ultimately drive down costs while helping identify the most appropriate technologies, equipment and skills needed to use them.
In addition to the technical and cost challenges, a regulatory framework is also needed for CCS to clarify, both at national and international levels, the long-term rights, liabilities and technical requirements as to how CCS will be undertaken.
The investments required to undertake CCS projects are large, long-term and international. A clear policy direction is therefore also needed to give investors and innovators a clear signal that this is an area offering returns and to put a price on carbon emissions, (such as through in the EU’s Emissions Trading Scheme) that will make CCS more competitive. Further policy mechanisms such as those that support the uptake of renewables - including grants and subsidies - do not yet support the development of CCS, but are also essential.
The CCP is dedicated to help overcome these challenges in order to make CCS the successful mainstream technology that it needs to be. 

 

 

 

 

 

 

نویسنده: فریبا فتحی - یکشنبه ٢۱ مهر ۱۳٩٢

 

اخبار منشر شده در 3 مرداد 90 در سایت پترو نت و خبرگزاری فارس درخبر شماره9005230896  نشان می دهد هنوز MTBE  در ایران به بنزین اضافه می شود. این ماده که به عنوان افزودنی و برای بهبود سوختن بنزین به آن اضافه می شود دارای اثرات نامطلوبی روی محیط و سلامت انسان است و در اکثر کشورها حذف شده است. از حدود 10 سال قبل تحقیقات زیادی روی این ماده داشتم و استفاده از آن را مناسب نمی دانم  و امید دارم فکری برای آن بشود. برای اطلاع بیشتر علاقه مندان به محیط زیست و سلامت انسانها در زیر یکی از مقالاتم را که در مجموعه مقالات همایش مصرف سوخت در خودرو در سال 81 منتشر شد و بخشی از پیامدهای مصرف این ماده را بیان می کند آورده ام.

برای وبلاگ کمی طولانی است ولی خواندن آن را توصیه می کنم:

اثرات MTBE  در آلودگی منابع آّب

MTBE(متیل ترسیو – بوتیل اتر) یک مادهآلی    اکسیژن دار است که امروزه در ایران و برخی کشورهای جهان به صورت گسترده دربنزین بدون سرب استفاده می شود در ابتدای انتخاب و استفاد ه از این ماده در سوخت مزایای زیست محیطی آن مورد توجه بود ولی اکنون پس از گذشت چند سال از مصرف آن دردنیا مشخص شده است کهMTBE دارای امکان تاثیرات سوء روی انسان بوده ودارای پتانسیل آلودگی محیط زیست است. ورودMTBEبه منابع آب و خاک به روشهای مختلف انجام می گیرد .MTBE در خاک بسیار متحرک است و حرکت آن در آب تابع قوانین حرکت آب در خاک است. MTBE مقاومت زیادی به تخریب زیستی دارد و نیمه عمر آن در آب بالاست ، جذب آنها توسط ذرات خاک ضعیف است ،حلالیت بالایی در آب داردو بسیار متحرک است . این عوامل باعث حرکتMTBE به سمت آبهای زیر زمینی و جمعاین ماده در این آبها می گردد و از آنجا که آبهای زیرزمینی در شرب و کشاورزیاستفاده دارند با تهدید سلامتی انسان و طبیعت باعث معضلات زیست محیطی می گردد درحالحاضرUSEPAحد مجاز این ماده در آبهای آشامیدنی را ppb 40-20تعیین کرده است. .
متیل ترسیو یک ماده آلی مصنوعی اکسیژن دار است که پس از اثبات جنبه های سوء بهداشتی و زیست محیطی سرب بعنوان جایگزین آن معرفی و امروزه در ایران و برخی از کشورای جهان بصورت گسترده در بنزینهای بدون سرب استفاده می شود.. در ابتدای انتخاب و استفاده از این ماده در سوخت مزایای زیست محیطی آن مورد توجه بود که مهمترین آنها افزایش عدد اکتان بنزین،کاهش نشر گازهای آلاینده منتشر از اگزوز خودرو مانند منواکسید کربن و ازن ، حذف سرب از بنزین به همراه تاثیر بهبود نسبی کیفیت هوا ،تولید آسان و سهولت اختلاط با بنزین می باشد ولی اکنون پس از گذشت چند سال از مصرف آن در دنیا مشخص شده است که MTBE دارای امکان تاثیرات سوء روی بدن انسان و مضرات زیست محیطی بودند و آلودگی آبها زیر زمینی از مهمترین جنبه های زیست محیطی آن می باشد . در آمریکا از سال 1997تا 2001 میلادی دو سیستم تامین کننده نیاز آب شرب شهری بخاطر آلودگی MTBE برای این منظور غیر قابل استفاده شدند. در سانتامونیکای آمریکا حداقل 50 درصد از کل آب شهری که از منابع زیرزمینی تامین می شدبرای شرب غیر قابل استفاده گردید بطوریکه 3/5 میلیون دلار برای جایگزینو تامین آب شرب منطقه هزینه شد.

 

خصوصیات MTBE :
متیل ترسیو بوتیلاتر یک ترکیب آلی با فرمول شیمیایی C5H12O می باشد در دما وفشار استاندارد مایعی بی بیرنگ ،قابل اشتعال و قابل احتراق است . جرم مولکولی آن 88/15بوده و دارای نقطه ذوب 9ـ درجه سانتی گراد ونقطه جوش 53/6- 55/2درجه سانتی گراد می باشد . چگالی این ماده0/744-0/758 گزارش شده است . انحلال پذیری MTBE در آب بسیار بالاست 540mg/Lگزارش شده است
تاثیرات 
MTBE روی سلامت انسان:
انسان از سه طریق خوردن یا آشامیدن ، اشتنشاق وتماس پوستی می تواند در معرض MTBE  قرار گیرد و سلامتی او تهدید گردد که از این بین بلع مهمترین راه ورود این ماده به بدن انسان است و عمدتاً از طریق آشامیدن آب آلوده انجام می شود، ضمن آنکه استحمام با آب گرم آلوده نیز فراریت آن را افزایش داده و باعث استنشاق این ماده می گردد . تاثیرات این ماده روی بدن به دو قسمت سرطانی و غیر سرطانی تقسیم می شود . به دلیل زمان نسبتاً کوتاه از آغاز مصرف گسترده این ماده تحقیقات ومطالعات کافی برای برسی تاثیرات سرطان زائی در انسان انجام نشده است ولی این موضوع هنگامیکه حیوانات آزمایشگاهی به صور مختلف در معرض مقادیر بالای  MTBE قرار گرفتند اثبات گردید. در یک آزمایش در آثر بلعیدن MTBE در موشهای صحرایی ماده  به مقدار mg 1000 به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن در روز طی یک دوره 104 روزهاین موشها به سرطان خون مبتلا شدند وهمین تیمار در موشهای صحرایی نر در دوره فوق باعث بروز تومورهای بیضوی در آنها گردید. طی تحقیقاتی در یک دوره18 ماهه ، استنشاق این ماده توسط موشهای صحرایی نر وماده صورت گرفت و خاصیت سرطان زایی MTBE در این حیوانات آزمایشگاهی مشاهده گردید . بر همین اساس USEPA این ماده را در گروه دارای امکانم سرطان زائی قرار داده است . در مورد تا ثیرات غیر سرطانی MTBE، از مهمترین وشایعترین عوارض تنفس آندر انسان سردرد ،سرگیجه،تهوع،آلرژی و مشکلات تنفسی می باشد در آزمایشی روی موش صحرایی با بلعیدن mg  70 به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن در روز تاثیری مشاهده نشد واز mg  100 به ازاء هر کیلوگرم وزن  بدن در روزعوارض آن مشاهده گردید. برای ارزیابی صحیح از سمیت این ماده بر روی آنسان نیاز به مطالعات وتحقیقات بیشتری می باشد . ضمن آنکه در مواردی مانند تاثیر روی ژنتیک ،تولید مثلو رشد اطلاعات بسیار محدود است .
ورود MTBE به منابع آب:
اولین مرحله در آلودگی منابع آب به MTBE ورود این ماده به اجزاء محیط زیست می باشد . مهمترین منابع ورود MTBE به محیط زیست نشت از تانکها وذخایر زیر زمینی ،لوله ها واتصالات ،وسائل وجایگاههای سوخت گیری ، وسائل نقلیه موتوری با سوخت بنزین ، قایق های موتوری و وسائل حمل و نقل MTBE می باشند که بر حسب جایگاه و نوع منبع ، این ماده می تواند وارد هوا خاک و آب گردد. MTBE موجد در هوا، شستشوی سطوح ذرات  آلوده به مواد حاوی این ماده ، تخلیه مستقیم MTBE یا بنزین حاوی این ماده  به آبورود این ماده  به آبهای سطحی شده و ورود MTBE به آبهای زیر زمینی نیز از طریق آبهی سطحی ، شکافها و عوارض زمین ، چاهها و خاک قابل انجام است  ورود MTBE به هوااز طریق تبخیر در جایگاههای سوخت گیری و سوخت رسانی ، خروج از خودروها ، تبخیر از لکه های بنزین  روی سطح زمین و استفاده های متفرقه انجام می گردد . در نتیجه یک تحقیق پیک غلظت MTBE در هوای نزدیک به پمپهای بنزین به ppbv 1400 در اندازه گیریهای کوتاه مدت رسیده است و میانگین آن در همین مکان در محدوده ppbv 100-10 قرار داشته است . میانگین غلظت MTBE در هوا در محیطهای غیر از پمپ بنزین ppbv  25/0 ،66/0 و82/0 گزارش شده است .(4) MTBE موجود در هوا با انحلال در ترولات آسمانی به همراه بارندگی وارد سطح زمین ، خاک ویا آبهای سطحی می گردد.(3و4) این اتفاق در مناطقی که ترافیک سنگین دارد به ویژه در هوای سرد بیشتر مشهود است . در یک تحقیق در کالیفرنیا هنگامیکه غلظت متوسط MTBE در دمای 25 درجه سانتی گراد در هوا ppbv 2 بود غلظت تعادلی این ماده در آب باران ppbv (70%) اندازه گیری شد . همچنین در تحقیقی در آلمان گزارش شده است که 20 درصد از MTBE موجود  در روان آبهای شهری پس از بارندگی مربوط به MTBE  ورودی از هوادر اثر بارش می باشد  بنابراین MTBE  موجود در هوا یکی از منابع ورود به منابع آب می باشد. ورود MTBE به خاک هم از طریق مختلف قابل انجام است. MTBE ورودی به هوا از طریق نزولات آسمانی ، روانابهای سطحی حاوی MTBE ، نشت از مخازن ،اتصلات،تانکرها و جایگا ه های سوختگیری  و نشت  از تانکهای زیرزمینی از مهمترین منابع ورود این ماده به خاک می باشد. نحوه حرکت MTBE در خاک عامل مهمی در آلوده شدن آبهای زیرزمینی به این  ماده می باشد. در حرکت وجابجایی این ماده در خاک خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک  اهمیت زیادی دارد . از مهمترین خصوصیات فیزیکی خاک در این ارتباط تخلخل ،نفوذ پذیری خاک ،بافت، ساختمان و عمق خاک می باشند.بافت سبک و تخلخل بالا با افزایش نفوذپذیری خاک حرکت این ماده را در خاک تسهیل می نماید . در مورد خصوصیات شیمیائی خاک جذب سطحی و دفع از مهمترین این خصوصیات است که آلاینده های آلی را در خاک تحت تاثیر قرار میدهد. در خاک کلوئیدهای رس و مواد آلی عوامل اصلی جذب سطحی MTBE می باشند هرچه قابلیت یک ماده برای جذب سطحی شدن به ذرات خاک بیشتر باشد تحرک آن ماده در خاک کمتر است . برای این منظور در برآورد حرکت MTBE در خاک از ضریب جذب سطحی (Kd) استفاده می نمایند. .
سرنوشت MTBE در منابع آب:
تخریب زیستی MTBE در آب بسیار کند است . MTBE توسط جمعی از دانشمندان در گروه مقاوم به تخریب زیستی قرار گرفته است این ماده در هر دو حالت بی هوازی و هوازی به تجزیه میکروبی مقاومت می کند ولی گزارشاتی مبنی بر تجزیه آن توسط میکروبها در شرایط خاص موجود است. این مقاومت به تجزیه میکروبی مربوط به رفتار اتم کربن ترشیایی در ساخمان اتر و یا پیوند غیر فعال اتر می باشد. در آبهای زیرزمینی که تخریب MTBE رخ داده است ماده ترسیو بوتیل اتر الکل تشکیل شده است که خود می تواند دارای خاصیت سرطان زائی باشد. مقاومت به تخریب توسط MTBE باعث حضور این ماده در آب می گردد که طی مطالعات مختلف اثبات شده است . نیمه عمر MTBE در آبها سطحی بسته به  وضعیت آب متغیر است. عوامل مؤثر در نیمه عمر MTBE در این آبها سرعت آب، عمق حضور ماده و دمای آب می باشد. کاهش عمق،افزایش دمای آب و افزایش سرعت آب باعث کاهش نیمه عمر MTBE در آب می گردد. نیمه عمر MTBE در آبها سطحی در حدود 9 ساعت می باشدکه بسته به  وضعیت آب می تواند در محدوده 4 هفته تا 6 ماه قرار گیرد . در دریاچه و آبهای ساکن این مقدار بیشتر و در رودخانه ها و جریانات متلاطم کمتر است. نیمه عمر MTBE در آبها زیرزمینی به خاطر سرع کمتر آب و عدم وجود نور نسبت به آبها سطحی بسیار بیشتر است

 

نتیجه:
MTBE با خصوصیات خود شامل تاثیر روی سلامتی انسان  توانایی بالای حرکت در منابع آب وخاک ، مقاومت به  تخریب طبیعی و حلالیت بالا قادر است از مسیرهای مختلف وارد منابع آبی شده و در آن حضور داشته و مدت  زیادی  در آن مانده و باعث  آلودگی منابع آب گردد . آلودگی آبهای زیر زمینی  به این ماده یکی از مهمترین جنبه های  زیست محیطی MTBE  تلقی می شود زیرا بیش از 90% آب شهرها و حدود 40% آب مورد نیاز بخش کشاورزی در جهان از این منابع تامین می شود و این آبها به طور مستقیم و غیر مستقیم  می تواند به مصرف انسان رسیده  و روی سلامتی  او تاثیر  گذار باشد . در غلظتهای ppb 15-  5 بو و مزه آن در آب می تواند شکایت مصرف کننده را در بر داشته باشد (2)،USEPA  حداکثر مجاز این ماده را در آب آشامیدنی  ppb 40- 20 پیشنهاد نموده است . با توجه به مصرف  MTBE در ایران  قبل از آنکه این ماده به یک معضل زیست محیطی تبدیل گردد با مطالعات و تحقیقات کافی راهکارهای مناسب مصرف و عدم مصرف آن مشخص گردد.یافتن جایگزین مناسب برای MTBE از مهمترین این راهکارها می باشد هم اکنون در بعضی از کشورهای جهان از برخی از انواع الکلها به عنوان جایگزین این ماده در بنزین استفاده می گردد.

مطالب قدیمی تر »
نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :